خانه / پرونده / پست‌مدرنیته‌ی ممکن ایرانی

پست‌مدرنیته‌ی ممکن ایرانی

محمدحسن شهسواری در شب ممکن می‌خواهد ما را با «واقعیت» آشنا کند و این تلقی ساده‌اندیشانه را که «واقعیت» تنها دغدغه‌ی نویسندگان کلاسیک است و بقیه صرفاً در دنیای خیال سیر می‌کنند از ما بگیرد. دقیقاً به همین معنی است که ادعا می‌کنم ۱۵۰ صفحه‌ی ابتدایی رمان شب ممکن یک رمان پست‌مدرن همانند رونوشت‌های وطنی از رمان‌های آمریکایی و فرانسوی که به یک اعلامیه‌ی ده‌صفحه‌ای الصاق شده باشد «نیست». شب ممکن یک رمان ۱۶۰صفحه‌ای پست‌مدرن ایرانی است، یک کل که نمی‌توان فصولش را به‌دلخواه از هم جدا کرد و هر تکه را به معنی دلخواه خود خواند و هر جا منطبق بر الگوهای ذهنی ما از پست‌مدرنیته بود، آفرین گفت و از دیگر نقاطش ایراد گرفت. تعادل بین عدم قطعیت در فصول ابتدایی با ورود مشخص نویسنده در فصل آخر با قضاوت‌های معرفتی و اخلاقی نمایی از ایرانی‌بودن تصویر پست‌مدرنیسمی است که در کتاب آمده است، هشداری از نویسنده‌ای آگاه درباره‌ی فهم نسبت پست‌مدرنیته با واقعیت که تفسیر آن شالوده‌ی تفکر دنیای جدید است، هشداری برای جلوگیری خواننده از غرق‌شدن در تخیلات بی‌اساس خویش و بعد انطباق بی‌دلیل آن‌ها بر نظریه‌های سفیدخوانی متن و مشارکت مخاطب در ساخت رمان و غیره.

اکثر قریب‌به‌اتفاق رمان‌های پست‌مدرن ایرانی، در فضایی انزوایی و دور از مخاطب جدی رمان و با آرزوی آزادی حداکثری، صرفاً به بازآفرینی فرم‌های پست‌مدرن جهانی روی آورد و وجهه‌ی همت خویش را بر ترویج شکوفایی هنری منزه از غایت و شناخت معطوف کرد و برای پیش‌رفتن در این کار، به تقلید از پست‌مدرنیته‌ی جهانی، بر آزادی از واقعیت کوفت و سعی کرد پرنده‌ی خیال را از قفس «واقعیت» آزاد سازد، اما متوجه نشد که پست‌مدرنیته‌ی فرانسوی، آمریکایی یا هر نوع دیگر شورشی بود در برابر سیطره‌ی «واقعیت»هایی برآمده از طبقه‌ی متوسط، دولت مدرن، معرفت تحصلی و مواردی از این قبیل در غرب که نه صرفاً در خیال، بلکه در واقعیت اجتماعی، نظم ساعت‌گون حاکم بر غرب را طی چند قرن ساخته و مستحکم کرده بوده است. می‌شود ادعا کرد که شب ممکن‌ ثقل فهم پست‌مدرنیته‌ی ایرانی را از روی مفهوم چندپهلوی «عدم قطعیت» برمی‌دارد و در برابر آن، به مفهوم «بی‌هویتی» وزن می‌دهد و حتی تا حدودی مفهوم اول را هم در نسبت با مفهوم دوم توضیح می‌دهد. سؤال جدی این است که مابه‌ازای بیرونیِ واقعیتی به نام «بی‌هویتی» کجاست؟ به چه ادعایی این مفهوم در توضیح وضعیت ایران کاراست و مفهوم عدم قطعیت چندان به‌کار نمی‌آید؟ این‌جاست که جوهر واقعی رمان شب ممکن مشخص می‌شود. نویسنده، با دست‌گذاشتن بر سرگشتگی طبقه‌ی متوسط بعد از انقلاب، مفهوم بی‌هویتی را به دال مرکزی فهم پست‌مدرنیته‌ی ایرانی بدل می‌کند. شب ممکن نوشته شده است تا نشان دهد که پست‌مدرنیته دال مرکزی مشخصی دارد که او را از وضعیت «واقعی» طبقه‌ی متوسط، که همه‌ی سخنان پست‌مدرنیته‌ی جهانی ناظر به موقعیت او در قرن بیستم است، جدا ساخته. فرار از واقعیتی که باعث شده اهالی ادبیات روزگار ما مهم‌ترین چالش کشور را نبینند و حس نکنند و در مناسبات درونی ادبیات غرق شوند.

همچنین ببینید

زن بی‌پایان

نگاهی به حیات ادبی مارگارت اتوود

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *