خانه / داستان / داستان‌های جلال با نگاهی به جامعه و زمانه‌اش

داستان‌های جلال با نگاهی به جامعه و زمانه‌اش

در بین همه‌ی نقدها و یادداشت‌هایی که روی آثار جلال آل‌احمد نوشته شده است، نقدی مبتنی بر شخصیت و جامعه‌ای که جلال در آن زندگی می‌‌کرده است کم‌تر دیده می‌‌شود. این نکته‌ی ریز در نقدها به این علت است که نقد سنتی یا همان نقد دانشگاهی مبتنی بر خود اثرند و نویسنده‌ی آن را فراموش کرده‌اند. هنرمند با توجه به مقتضیات زمانه و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌‌کند اثر خود را خلق و ارائه می‌کند و نمی‌تواند اثرش را جدا از احساسات و نگرشی که به جامعه‌ی زمان خود داشته تفسیر کند.

در این روش، بررسی وضعیت روانی و احساسی نویسنده ملاک نیست، کما این‌که نویسندگان زیادی هستند که از نظر روانی، وضعیت مناسبی نداشته یا حتی دست به خودکشی زده‌اند، اما آثار منسجم و ساختارمندی خلق کرده‌اند و تأثیرات شگفتی در هنرِ بعد از خود گذاشته‌اند، از جمله صادق هدایت، رومن گاری و ارنست همینگوی که بدون شک روان رنجور آن‌ها به انسجام داستان‌هایشان لطمه‌ای نزده است.

محمدرضا قربانی نیز، برای رسیدن به نگاهی جدید و نو به آثار جلال، تصمیم گرفته از منظر جامعه‌ای که جلال در آن زندگی می‌‌کرده و دیدگاهی که به آن داشته، نگاهی نو به آثار جلال بیندازد.

 

خلاصه‌ای از داستان، سبک و نگاه نویسنده

ده مجموعه از داستان‌های جلال آل‌احمد به شیوه‌ای متفاوت در این کتاب نقد شده است. ابتدا خلاصه‌ای از داستان ارائه شده، به شیوه‌ای که فقط حوادث داستان را به ترتیبی که در داستان آمده شرح می‌دهد. این خلاصه صرفاً نگاهی به کلیت داستان است تا نویسنده بتواند دیدگاهی را که جلال به جامعه‌اش داشته بیان کند.

بعد از خلاصه‌ی داستان‌ها، تجزیه‌وتحلیل آن، که بخش عمده‌ی کتاب است، بیان می‌‌شود. منتقد کوشیده است که در همه‌ی تجزیه‌وتحلیل‌ها از داستان‌های معروف در سبک‌های مشابه مثال‌هایی بیاورد. مثلاً، برای داستان «شمع قدی» از مجموعه‌ی دید و بازدید، به عنصر فضاپردازی در داستان اشاره می‌کند و برای توضیح بهتر آن از آلبر کامو و داستان بیگانهاش مثال‌هایی می‌‌آورد. برای داستان «معرکه» از همین مجموعه نیز اشاره‌ای می‌کند به سبک صادق چوبک و داستان چراغ آخر او.

 

حوادث اجتماعی، محور اصلی داستان‌های جلال

جلال به اوضاع نابسامان سیاسی و اجتماعی ایران نگاهی عمیق‌تر داشته و از آن‌ها تأثیر بیش‌تری گرفته است. این نکته‌ محمدرضا قربانی را مجاب کرده است که به داستان‌های جلال نگاهی تازه بیندازد، کما این‌که جلال در بیش‌تر داستان‌هایش، نگاه گزارش‌گونه‌ای از حوادث اجتماعی داشته است. مثلاً، در مجموعه‌داستان دید و بازدید بیش‌تر به آداب و رسوم مردم ایران آن زمان پرداخته است. در مجموعه‌ی از رنجی که می‌‌بریم تحت تأثیر عضویتش در حزب توده و مشکلات سیاسی آن زمان بوده است.

از این دیدگاه، جلال داستان‌های زیادی را تحت تأثیر حوادث اجتماعی آن‌ زمان به‌نگارش درآورده است و به همین سبب، ممکن است انسجام داستانی مناسبی نداشته باشند. با این حال، داستان‌های زیادی از جلال می‌‌بینیم که با وجود ساختاری محکم و به‌هم‌پیوسته، با نگاه به حوادث و رسم و رسوم مردم آن زمان نوشته شده است، اما گزارش‌گونه‌بودن آن‌ها از احساسات لطیف و حساس او سرچشمه می‌‌گیرد؛ مخصوصاً در داستان‌های روان‌شناسانه‌ی جلال، که بیش‌تر در مجموعه‌ی سه‌تار دیده می‌شوند، بدون نگاه به جامعه‌ی آن زمان نمی‌توان تحلیل درستی از آن‌ها ارائه داد. البته، نقد روان‌شناسانه‌ی این داستان‌ها با نگاهی به نظریه‌های فروید ساده‌تر به‌نظر می‌‌رسد. علاقه‌ی جلال به نوشتن داستان‌هایی با مضامین سیاسی و اجتماعی در پنج مجموعه‌ی اول او کاملاً به‌چشم می‌‌آید.

محمدرضا قربانی، با نگاهی به سبک و تم داستان‌های جلال، بارها قدرت نویسندگی و سبک داستان‌های جلال را ستایش می‌‌کند، اما به این نکته هم توجه دارد که جلال نویسنده‌ای از جامعه‌ی آن زمان بوده است، با درکی عمیق‌تر، اما حساس‌تر و بعضی وقت‌ها نیز رنجیده‌تر.

کتاب نقد و تفسیر آثار جلال آل‌احمد در سال ۱۳۹۳ به همت نشر پاژنگ منتشر شده است. این کتاب در ۵۱۲ صفحه و یازده فصل منتشر شده است که هر فصل به یکی از مجموعه‌داستان‌ها و نقد و تحلیل آن اختصاص یافته است.

همچنین ببینید

آب باریکه/ شَهپیر

آقای غلامرضا شیری در داستانی کوتاه و خواندنی از تأثیر سد بر تغییرات اساسی در زیست‌بوم منطقه‌ای از خوزستان می‌گوید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *