خانه / داستان / وقت بودن

وقت بودن

جلیل سامان، متولد ۱۳۴۱، نویسنده، تهیه‌کننده و کارگردان است. کتاب وقت بودن اقتباسی است از فیلمی به همین نام که در سال ۱۳۸۷ خود نویسنده ساخت و به واسطه‌ی آن توانست در چندین جشنواره‌ی معتبر جوایزی به‌دست آورد، از جمله بهترین فیلم‌نامه‌ی جشن خانه‌ی سینما، سیمرغ زرین بهترین فیلم اول جشنواره‌ی فجر و هم‌چنین دیپلم افتخار بهترین فیلم‌نامه و بازیگر نقش اول جشنواره‌ی فجر[i]. البته، این فیلم هنوز امکان اکران عمومی پیدا نکرده است.

ماجرای کتاب در روستایی به نام «قلعه کهنه»، از توابع سیستان‌وبلوچستان، روی می‌دهد. راویْ دانای کلی است که زندگی دو تن از شخصیت‌های اصلی داستان به نام‌های جان‌محمد و کاظمی را به موازات یکدیگر روایت می‌کند. جان‌محمد کارگر ساده‌ا‌ی است که به جرم قتل شوهرخواهر خود زندانی است و پس از گذشت هشت سال، تبرئه و از زندان آزاد می‌شود. از سوی دیگر، کاظمی سرگردی است که قرار است دو سال آخر خدمت خود را در سِمت رئیس پاسگاه در همین روستا سپری کند. در همان ابتدای داستان، ما شاهد رویارویی این دو شخصیت با یکدیگریم. کاظمی و جان‌محمد هر دو در یک اتوبوس و در کنار یکدیگر نشسته‌اند‌ و عازم روستای‌اند، بدون کوچک‌ترین شناختی از همدیگر.

جلیل سامان، با توصیفات جزئی، ویژگی‌های شخصیتی هر یک از این دو نفر را به‌خوبی نشان می‌دهد. سرخوردگی و فقر و ناشکیبایی جان‌محمد در قبال مشکلات زندگی و سال‌های دوری او از خانه به‌خوبی از همان ابتدای داستان توجه مخاطب را به خود جلب می‌کند. در کنار آن، کاظمی شخصیتی است منضبط و تابع قانون که حاضر نیست از خطای زیردستان خود چشم‌پوشی کند. در عین حال، از سبک‌وسیاق و آداب و رسوم اهالی اطلاع چندانی ندارد. به همین علت، از ابتدای ورود به پاسگاه، با مشکلاتی روبه‌رو می‌شود.

جلیل سامان، با صحنه‌پردازی‌ و توصیفات موشکافانه، وضعیت زندگی و مشکلات این دو نفر را به‌خوبی نشان می‌دهد و اشتیاق مخاطب به پیگیری داستان را برمی‌انگیزد. ماجرای اصلی داستان حول محور قَسَم «زن طلاق» می‌چرخد، قسمی که جان‌محمد از روی خشم خطاب به کاظمی می‌گوید و پس از آن پشیمان می‌شود. اما داستان در راستای درگیری تنگاتنگ با این موضوع ادامه می‌یابد.

زن طلاق قسم سنگینی است که در بین اهل سنت جاری است؛ افراد قسم می‌خورند که اگر کاری را که گفته‌اند انجام ندهند، همسرشان را طلاق دهند. حنفی‌ها بر این باورند که تنها با بیان همین لفظ همسرشان بر آن‌ها حرام می‌شود. علاوه بر سنت، این قسم ریشه‌ی مذهبی نیز دارد، به ‌طوری که یکی از شروط طلاق اهل سنت چنین است: «فقهای اهل سنت در مورد شخص هازل[ii] قائل به صحت طلاق وی شده‌اند؛ زیرا وی قصد لفظ را کرده، هرچند قصد معنای آن ‌را ننموده است».[iii]

در بیش‌تر مواقع، این قسم از روی خشم و در مواقع بحرانی گفته می‌شود، اما عواقب بسیار سنگینی به‌دنبال دارد، عواقبی که علاوه بر فرد قسم‌خورده گریبان‌گیر خانواده‌های آن‌ها هم می‌شود. حتی خود بلوچ‌ها و اهالی بومی و مذهبی سیستان نیز این مسئله را دوست ندارند. اما در بسیاری از مواقع، تعصب و مردسالاری حاکم بر محیطْ آن‌ها را مجبور به بیان این قسم می‌کند و اگر فرد مذکور به قسمش پای‌بند نباشد، علاوه بر ارتکاب فعل حرام، به «بی‌غیرتی» و «بزدلی» شهره می‌شود و همین فشار اجتماعی او را از ادامه‌ی زندگی بازمی‌دارد. این مسئله یکی از معضلات اجتماعی این مناطق است و خانواده‌های بسیاری، ناخواسته، با آن درگیر می‌شوند.

آنچه در این میان به طور کامل نادیده گرفته می‌شود خواست و اراده‌ی زن است. او قربانی اصلی این داستان است و جز تن‌دادن به جبر حاکم قادر به هیچ کاری نیست. در بسیاری از مواقع، او علی‌رغم میل باطنی‌اش، مجبور به ترک خانه و فرزندانش می‌شود. به عبارتی، مردان طایفه، پدر یا برادران، به سراغ او می‌آیند و او را به منزل خودشان می‌برند. در خیلی از مواقع، این زنان دوباره نان‌خور خانه‌ی پدر یا برادرانشان می‌شوند و تا آخر عمر مهر «زن طلاق»بودن را به پیشانی دارند ــ زنانی که ممکن است سن‌وسال زیادی هم نداشته باشند، اما قربانی خشم ناگهانی همسر می‌شوند و به تلنگری همه‌ی جوانی، آرزوها و آینده‌شان تباه می‌شود و کانون خانوادگی‌شان به‌یکباره از هم می‌پاشد.

وقت بودن حکایت همین ماجراست و استیصال جان‌محمد در ادای عهدش را به‌خوبی نشان می‌دهد، به طوری که او از سویی بین ارتکاب جرم و رهایی از مخمصه‌ای که خودش برای خودش به‌وجود آورده سرگردان است و از سوی دیگر، بین ازدست‌دادن همسر و فرزند تازه‌متولدی که بسیار دوستشان دارد و فشار اجتماعی‌ای که او را متهم به بی‌عرضگی و بی‌غیرتی کرده است.

رمان وقت بودن ۱۹۴ صفحه دارد و در سال ۱۳۹۵ به کوشش انتشارات کتابستان معرفت منتشر شده است.

 

 


[i]. از مقدمه‌ی کتاب، ص ۶.

[ii]. شخصی که لفظ «طلاق» را می‌گوید و در مورد لفظ قصد دارد، اما در مورد مدلول و محتوای لفظ نه.

[iii]. مؤسسه‌ی آموزشی ـ پژوهشی مذاهب اسلامی (Mazaheb.com)، پرسش و پاسخ/فقه/۸۵۹۳، سؤال: شروط طلاق‌دهنده بر طبق فقه اهل سنت چیست؟

همچنین ببینید

آب باریکه/ شَهپیر

آقای غلامرضا شیری در داستانی کوتاه و خواندنی از تأثیر سد بر تغییرات اساسی در زیست‌بوم منطقه‌ای از خوزستان می‌گوید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *