خانه / شعر / آیا صادره از آبادان شعر است؟

آیا صادره از آبادان شعر است؟

یکی از مهم­ترین دغدغه­‌های منتقدان در دوران­های مختلف تعریف شعر بوده است. «سخن موزون و مقفا»، «سخن موزون و مقفا و مخیل»، «کلام موسیقیاییِ مخیل»، «کلام مخیل» و… تعاریف گوناگون از شعر بوده است که در ادوار و فرهنگ­های مختلف به شعر اطلاق می­شده است، اما هیچ کدام از این تعاریف نتوانسته‌اند مرزهای دقیقی میان گونه­های مختلف زبان ترسیم کنند و هم­چنان مرز میان شعر، نظم، متن ادبی، دل‌نوشته، نثر و… دستخوش تغییراتی وسیع است. شعر منثور یکی از مهم­ترین نمودهای این تغییرات است.

برای رفع این مشکل راه­حل جدیدی نیز پدید آمده است و آن توجه به زمینه‌ی اثر است بدان­گونه که یاکوبسن، منتقد فرمالیست، مطرح می­کند؛ یعنی اگر صاحب اثر ادعا کرد که اثر وی شعر است، آن را شعر بدانیم و سپس، با توجه به منطق درونی اثر، آن را مورد سنجش قرار دهیم. مسئله‌ی توجه به فرم و هماهنگی فرم و محتوا یکی از مهم­ترین ابزارهای سنجش منتقدان در بررسی این آثار است. این مسئله در شعر شاعران دهه‌ی هفتاد بیش‌تر مورد توجه قرار گرفته و این شاعران قصد عبور از بسیاری از فرم‌های شناخته‌شده در زبان را داشته‌اند.

کورش کرم‌پور، در صادره از آبادان، به طرزی آگاهانه قصد دارد ساختارهای فرمی در شعر را تغییر دهد و در ابتدا این مسئله را اعلام می­کند: «ایجوری شعر مُنِه نِخون که اعصاب نِدارُم». این جمله در ابتدا اعلام می‌کند که مخاطب با شعر روبه‌روست و هم‌زمان می­رساند که نباید مانند گذشته با این شعر روبه‌رو شد.

شاعر در ادامه، برای تغییر زبان و نحوه‌ی روبه‌روشدن با فرم، توجیهات خاص خودش را نیز می­گنجاند: «مو اگه بِت بِگُم ئی رودخونه ای که می خِی بری اووِرِش پُرِش اُستُخونِ بِچه آدماییِ که تِه آب پِلاکِشون زنگ زده ئو دنیا جنگ زِده بودن چَن تاشون بِت بّگُم اگه تور بِرا میگو بندازی توش حوضِ پوتین وُ مین وُ مرواریدش اشک نِنِه‌هاییِ که بِچه هاشونِ دادن دسِ ابوالفضل اووَخت می‌شه ئی شعرِ تهرانی بخونی؟» کرم‌پور تأکید دارد که این تغییر فرم یک بازی شاعرانه نیست و ضرورتی برای بیان مسئله­ای جدی او را وادار به اجرای فرم جدید ساخته است.

پس از دهه‌ی شصت میلادی، توجه به هنر و ادبیات «بیانگر» در دنیا افزایش یافت. ادیبان و هنرمندان، با اتخاذ چنین رویکردی، سعی در نشان‌دادن این مسئله داشتند که بسیاری از فرم­های تثبیت‌شده و مورد تأکیدْ قابلیت بیان دردها و آلام بشری را ندارند. از طرفی، آنان تثبیت فرم­ها را محصول نوعی سرمایه­داری می­دانستند. طبعاً جوامع محافظه­کار و محتاط، در همه‌ی زمینه­ها، بیش‌تر قصد حفظ ساختارها و فرم­های موجود را خواهند داشت و هنرمندان و شاعرانی هم که این نوع بینش را دارند از تجربه‌های تازه خودداری خواهند کرد. می­توان از واژه‌ی «چپ» برای نام‌گذاری رویکرد مخالف این جریان استفاده کرد.

۲۱c4a43910800e0f4d7e7fc77f73fe66

کرم‌پور نیز در اثر خود روی این مسئله تأکید دارد و تصاویری را به رخ بیننده می­کشد تا به نوعی مسئله‌ی خود را شاخص جلوه دهد. وقتی مسئله­ای شاخص به‌وجود بیاید، تغییر فرم نیز امری طبیعی است. تغییرات فرم در طول صدها سال به‌کندی صورت می­گرفته است (قصیده، مثنوی، غزل، رباعی و…)، اما پس از مشروطه و تشدید رویکرد فلسفی و انتقادی به ادبیات و هنر، سرعت این تغییرات و تنوع آن افزایش چشمگیری داشته است. فرمی که کرم‌پور در این اثر انتخاب می­کند استفاده از زبان گفتار و لهجه‌ی آبادانی در شعر است. نوعی بومی‌گرایی در این استفاده نهفته است که موضوع مورد بحث شاعر را مکانمند و زمانمند می­سازد. وقوع جنگ و اتفاقات پیرامونی آن برای کرم‌پور این مسئله را لازم‌الاجرا کرده است. باید در نظر داشت که زبان گفتار در نزد شاعران ارج و قربی بسزا دارد؛ چراکه زبان گفتار زنده و پویاست و توجه به آن، به‌خصوص در قرن حاضر، بیش از پیش نمودی مفید داشته است.

از طرفی، استفاده از زبان فولکلور برای بیان مصائب و رنج­ها همواره طبیعی بوده است و بسیاری از آواها و اشعار به‌جامانده از اقوام مختلف در مورد حادثه­ای طبیعی یا جنگ بوده است. یکی از نکات مورد توجه در این شعر استفاده از صور خیالی­ است که در بسیاری از اوقات، مردم عادی نیز در زبان روزمره استفاده می‌کنند. «شیطون می‌گه جادو جمبل کُنُم آبُدان بِرِه تو خواب نقشه‌هایی که اونِ تو جغرافی‌شون نِکشیدن آخِرِش با همی شط شور می‌ریزُم تو دریاتون حالا هِی نِمک بپاشین رو زخمای تشنه شما دل می‌شکِنین و ما شیشه نوشابه‌هایی که نِخواستیم ’کولتف مولتف‘ بشن صلوات بفرسین!» بدین ترتیب، شاعر در نوع هنجارگریزیِ لفظی و معنوی خود نوعی تعادل برقرار کرده است و این مسئله پذیرش منطق اثر را برای خواننده تسهیل می­سازد.

همچنین ببینید

پرفروش‌های شعر دهه نود/ آب در سبک هندی

سید اکبر میرجعفری کتاب «ضد» سروده فاضل نظری را نقد کرده است

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *